Polszczyzna, jak każdy język, przechodzi ewolucję. Jednym z interesujących zagadnień jest używanie nazw województw i regionów w połączeniu z przyimkami. Wątpliwości często budzi zwrot w opolskim oraz jego starsza forma w opolskiem. Oba warianty mają swoje historyczne i normatywne uzasadnienie, jednak nie są w równym stopniu akceptowane w dzisiejszej polszczyźnie ogólnej.
Forma zakończona na -em była typowa dla polszczyzny do połowy XX wieku. Utrzymywała się szczególnie w języku urzędowym, literackim i potocznym, gdy mówiono np. w poznańskiem, w krakowskiem, w warszawskiem. Obecnie jednak normy gramatyczne skłaniają się ku końcówce -im (w poznańskim, w krakowskim, w warszawskim).
Skąd różnica w końcówkach?
Źródłem niejednoznaczności jest odmiana przymiotników w języku polskim. Dawniej formy rodzaju nijakiego w miejscowniku kończyły się na -em. Można to dostrzec w literaturze XIX-wiecznej, gdzie autorzy pisali np. o dobrem sercu czy na dalekiem wschodzie. Z czasem jednak zaczęły wypierać je formy zakończone na -im, które dzisiaj uznajemy za neutralne i zgodne z normą obowiązującą.
Przymiotniki tworzone od nazw miejscowych nie były wyjątkiem. Dlatego mówiono w opolskiem tak samo, jak w gdańskiem czy w lubelskiem. Dziś standardem jest w opolskim, bo forma ta odpowiada uproszczonemu systemowi odmiany przymiotników.
Która forma jest poprawna według słowników?
Współczesne słowniki poprawnościowe oraz Wielki słownik języka polskiego jednoznacznie wskazują, że poprawną formą w polszczyźnie standardowej jest w opolskim. To wariant aktualny, neutralny i akceptowany w komunikacji zarówno oficjalnej, jak i potocznej.
Forma w opolskiem nie jest jednak błędna w sensie historycznym. Można ją spotkać w dawnych tekstach literackich czy urzędowych dokumentach sprzed kilkudziesięciu lat. Trzeba jednak podkreślić, że obecnie użycie tej wersji bywa postrzegane jako archaiczne, a w niektórych kontekstach – jako błąd językowy.
Użycie w tekstach urzędowych i medialnych
Analiza współczesnych aktów prawnych oraz dokumentów samorządowych pokazuje jednoznaczne stosowanie formy w opolskim. Tego wariantu używają również media ogólnopolskie i lokalne, np. w serwisach informacyjnych, w tytułach prasowych czy programach radiowych.
Wyjątki zdarzają się rzadko i wynikają najczęściej z cytowania starszych źródeł. Czasem forma w opolskiem bywa używana świadomie jako środek stylizacji, mający oddać klimat dawnych tekstów.
Jak rozumieć archaizm w języku?
Słowo archaizm w tym kontekście nie oznacza błędu, lecz świadectwo starszego stanu języka. Tak jak wciąż rozumiemy wyrażenia w tem czy o mem ojcu w dawnych dziełach literatury, tak samo potrafimy zrozumieć w opolskiem. Jednak w codziennym użyciu współczesnym takie formy mogą budzić wrażenie sztuczności.
Językoznawcy podkreślają, że normy językowe ustala zwyczaj komunikacyjny. Skoro zdecydowana większość Polaków mówi i pisze w opolskim, to właśnie ta forma staje się obowiązującym standardem.
Różnice między odmianą przymiotników
Dla osób zainteresowanych szczegółami gramatycznymi warto wspomnieć, że do połowy XX wieku system fleksyjny przymiotników był nieco bardziej rozbudowany. W miejscowniku rodzaju nijakiego używano zakończeń -em, a w rodzaju męskim częściej spotykano formy na -ym. Przykładowo:
-
w dobrem sercu – dziś powiedzielibyśmy w dobrym sercu
-
o wielkiem mieście – współcześnie o wielkim mieście
Zmiana ta wynikała z dążenia do uproszczenia deklinacji i ujednolicenia końcówek w całym systemie. W efekcie forma -em zaczęła zanikać, pozostając jedynie w tekstach stylizowanych lub archaizowanych.
Jak mówić poprawnie? W opolskim czy w opolskiem?
Osoba, która pragnie posługiwać się poprawną polszczyzną, powinna stosować wariant w opolskim. Jest to forma zgodna z normą preskryptywną i nie budzi kontrowersji.
Stosowanie w opolskiem można uznać za celowe tylko w sytuacjach stylizacyjnych – np. w literaturze historycznej, w poezji nawiązującej do dawnych wzorców czy przy cytowaniu tekstów sprzed lat. W przeciwnym razie odbiorcy mogą uznać takie użycie za niepoprawne.
Warto zwrócić uwagę na inne regiony
Podobny problem dotyczy także innych województw. Często pojawiają się pytania o to, czy poprawne jest w mazowieckiem czy w mazowieckim, w śląskiem czy w śląskim. Mechanizm zawsze jest ten sam – historycznie poprawne były końcówki -em, jednak współcześnie norma uznaje wyłącznie końcówkę -im.
Dzięki temu język staje się bardziej jednolity i przejrzysty, a system odmiany przymiotników – mniej skomplikowany.
Ujęcie stylistyczne i odbiór społeczny
Nie można pominąć aspektu stylistycznego. Użycie formy w opolskiem może zostać odebrane jako pretensjonalne, jeśli nie ma wyraźnego uzasadnienia kontekstowego. W środowiskach akademickich i lingwistycznych będzie rozumiane jako archaizm, natomiast w codziennej komunikacji – jako przejęzyczenie lub błąd.
Dlatego warto pamiętać, że poprawność językowa to nie tylko zgodność z gramatyką, lecz także dostosowanie się do oczekiwań i kompetencji odbiorców. Jeśli naszym celem jest jasny przekaz, najlepiej używać formy neutralnej i współcześnie akceptowanej, czyli w opolskim.
