Jednym z częstszych problemów, które pojawiają się w codziennym użyciu języka polskiego, jest pytanie o poprawność formy w mazowieckiem czy w mazowieckim. Trudność wynika z faktu, że oba warianty występują w obiegu, lecz każdy z nich odnosi się do nieco innej tradycji językowej. Wątpliwości pogłębia to, że forma starsza (w mazowieckiem) nadal funkcjonuje w tekstach historycznych i w wypowiedziach osób przywiązanych do dawnej normy. Z kolei współczesne poradniki poprawnościowe i praktyka językowa wskazują raczej na wariant w mazowieckim.
Dawne formy przymiotników
Aby dobrze zrozumieć różnicę, trzeba cofnąć się do historii języka polskiego. Jeszcze w XIX wieku i na początku XX wieku żywe były tzw. formy przymiotnikowe zakończone na -em. Mówiono więc w nowem mieście, w starem zamku czy właśnie w mazowieckiem województwie. Była to ówczesna norma, która pojawiała się zarówno w piśmiennictwie, jak i w języku codziennym. Współcześnie te formy brzmią archaicznie, choć wciąż spotkamy je w dziełach literackich z epoki pozytywizmu czy w tekstach międzywojennych.
Wpływ reform ortograficznych i gramatycznych
W XX wieku językoznawcy dążyli do uproszczenia i ujednolicenia polszczyzny. W wyniku stopniowych zmian normatywnych, a także naturalnego rozwoju języka, zaczęto wypierać końcówki -em w rodzaju nijakim na rzecz -im. Dzięki temu formy przymiotników stały się bardziej spójne z innymi przypadkami i rodzajami. Dziś nikt już nie powie w nowem kinie, lecz w nowym kinie. Analogicznie, poprawną i współczesną formą jest w mazowieckim województwie.
Jak wygląda to w normie współczesnej?
Obecne słowniki i gramatyki jednoznacznie wskazują, że poprawna konstrukcja to w mazowieckim. Taką formę zaleca m.in. Wielki słownik poprawnej polszczyzny PWN. Wariant z końcówką -em jest traktowany jako historyczny i w praktyce ograniczony do cytatów z dawnych źródeł. Co więcej, w języku oficjalnym, administracyjnym i medialnym używa się wyłącznie formy współczesnej.
Czy forma starsza jest błędem?
Warto podkreślić, że mówienie w mazowieckiem nie jest błędem sensu stricto, ale jest odbierane jako archaizm. Jeżeli użyjemy go w rozmowie, możemy zostać uznani za osoby stylizujące wypowiedź albo po prostu za takie, które posługują się przestarzałym wariantem. W pracach naukowych czy oficjalnych dokumentach taka forma będzie nieakceptowalna. W literaturze pięknej, zwłaszcza stylizowanej na dawne czasy, nadal jednak znajdzie swoje miejsce.
Jak mówić poprawnie? W mazowieckiem czy w mazowieckim?
Najbezpieczniej jest zawsze wybierać wariant w mazowieckim. Ta forma odpowiada współczesnej normie i nie budzi zastrzeżeń. Jeżeli ktoś napotka w tekstach archiwalnych czy w pamiętnikach frazę w mazowieckiem, powinien traktować ją jako ślad dawnego systemu językowego. W takich kontekstach archaizm pełni funkcję świadomego zabiegu stylistycznego i nie należy go poprawiać.
Przykłady użycia
-
Poprawnie powiemy: Mieszkam w mazowieckim województwie.
-
Dawniej można było spotkać: Mieszkam w mazowieckiem województwie.
-
W zdaniach oficjalnych i neutralnych użyjemy wyłącznie formy współczesnej: Samorząd w mazowieckim przygotował nowy program inwestycyjny.
-
W literaturze stylizowanej na dawną polszczyznę można znaleźć: W mazowieckiem działy się rzeczy niezwykłe.
W mazowieckiem czy w mazowieckim? Szerszy kontekst językowy
Problem nie dotyczy tylko nazwy województwa mazowieckiego. Podobne zjawisko występuje w odniesieniu do innych przymiotników rodzaju nijakiego. Historycznie używano końcówek -em, natomiast obecnie wszystkie zostały zastąpione końcówką -im. Dlatego współcześnie mówimy w małym miasteczku, w dużym kinie, a nie w małem czy w dużem. Przykład w mazowieckiem jest jedynie najlepiej znanym śladem tej dawnej tradycji, który utrzymuje się w potocznym obiegu jako ciekawostka.
Rola świadomości językowej
Świadomość, że oba warianty istnieją, pozwala uniknąć nieporozumień. Osoba, która spotka archaiczną formę w książce sprzed stu lat, nie powinna jej traktować jako błędu drukarskiego. Z kolei w sytuacjach wymagających poprawności i jednoznaczności należy zawsze korzystać z formy zalecanej przez współczesną normę, czyli w mazowieckim. Znajomość obu wariantów poszerza kompetencję językową i pozwala lepiej rozumieć teksty różnych epok.
Kiedy świadomie używać archaizmu?
Czasami archaiczna forma może być użyta celowo – na przykład w poezji, w stylizacji gwarowej lub historycznej. Wówczas w mazowieckiem nie będzie błędem, lecz zamierzonym zabiegiem. Jednak w języku codziennym, w dokumentach urzędowych, artykułach prasowych czy wypowiedziach akademickich obowiązuje wariant współczesny. Umiejętne rozróżnianie kontekstu pozwala uniknąć niepotrzebnych zarzutów o niepoprawność i jednocześnie docenić bogactwo historyczne polszczyzny.
Co robić, jeśli mamy wątpliwości?
Jeżeli mamy wątpliwości, którą formę wybrać, zasada jest prosta: Stosujemy w mazowieckim. To wariant neutralny, zgodny z normą i powszechnie rozumiany. Forma w mazowieckiem może pojawić się w kontekście literackim lub historycznym, lecz w codziennej komunikacji uchodzi za anachronizm. Dla osób dbających o poprawność językową świadomość tej różnicy jest istotna, ponieważ pozwala uniknąć błędów stylistycznych i jednocześnie rozpoznawać ślady dawnej gramatyki w polszczyźnie.
Źródło: www.offon.pl
