W postępowaniu karnym liczy się nie tylko to, co robią organy ścigania, ale również to, czy czynności prowadzone są zgodnie z prawem. Jednym z mechanizmów, które mają zapewnić przejrzystość działań policji lub innych służb, jest udział osoby przybranej. Dla wielu osób to pojęcie brzmi tajemniczo, choć w praktyce może mieć duże znaczenie dla ochrony praw obywatela. W tym poradniku wyjaśniamy, co to jest osoba przybrana, kiedy się ją powołuje i jakie ma zadania.
Co to jest osoba przybrana?
Osoba przybrana to osoba pełnoletnia, niebędąca funkcjonariuszem prowadzącym daną czynność, która zostaje dopuszczona do udziału w określonych działaniach procesowych – najczęściej przeszukaniu lub oględzinach – w celu zapewnienia ich prawidłowego i bezstronnego przebiegu.
Podstawą prawną instytucji osoby przybranej jest Kodeks postępowania karnego. Jej rola polega przede wszystkim na:
- obserwowaniu czynności wykonywanej przez funkcjonariuszy,
- potwierdzeniu jej przebiegu,
- złożeniu podpisu pod protokołem.
Osoba przybrana nie jest stroną postępowania, nie reprezentuje podejrzanego ani pokrzywdzonego. Nie podejmuje decyzji i nie ingeruje w czynności. Ma jednak pełnić funkcję gwarancyjną – jej obecność ma ograniczać ryzyko nadużyć.
W praktyce osobą przybraną może zostać np. sąsiad, domownik lub inna osoba obecna na miejscu czynności, pod warunkiem że nie jest bezpośrednio zainteresowana wynikiem sprawy i nie zachodzi konflikt interesów.
Kiedy powołuje się osobę przybraną?
Najczęściej osoba przybrana uczestniczy w przeszukaniu pomieszczeń, mieszkania lub osoby, gdy nie ma na miejscu właściciela albo gdy wymagają tego szczególne okoliczności.
Zgodnie z przepisami, jeżeli podczas przeszukania nie ma osoby, u której czynność jest przeprowadzana, ani dorosłego domownika, organ powinien przybrać do tej czynności osobę postronną. Ma to zapewnić przejrzystość działań i wiarygodność sporządzonego protokołu.
W niektórych przypadkach udział osoby przybranej może być również wskazany przy oględzinach miejsca zdarzenia czy zabezpieczaniu rzeczy.
Czy osoba przybrana może uczestniczyć w przesłuchaniu?
Co do zasady, osoba przybrana nie bierze udziału w przesłuchaniu świadka, podejrzanego ani pokrzywdzonego. Przesłuchanie to czynność procesowa o innym charakterze niż przeszukanie czy oględziny.
W przesłuchaniu mogą uczestniczyć:
- obrońca podejrzanego,
- pełnomocnik pokrzywdzonego,
- tłumacz,
- w określonych sytuacjach przedstawiciel ustawowy lub opiekun.
Osoba przybrana nie pełni funkcji obserwatora przesłuchania, ponieważ jej rola jest związana przede wszystkim z czynnościami, które wymagają zewnętrznej kontroli przebiegu – takich jak przeszukanie.
Wyjątki mogą dotyczyć bardzo szczególnych sytuacji, np. gdy czynność wymaga dodatkowej obecności osoby zaufanej, jednak nie jest to typowa funkcja osoby przybranej w rozumieniu przepisów.
Jeśli więc ktoś oczekuje, że podczas przesłuchania pojawi się neutralny świadek czynności w postaci osoby przybranej – w praktyce tak się nie dzieje.
Czy podczas przeszukania może być przybrana osoba?
Tak – i często jest to obowiązek organu prowadzącego czynność.
Podczas przeszukania mieszkania, lokalu czy osoby, jeśli właściciel lub dorosły domownik nie jest obecny, funkcjonariusze powinni przybrać osobę postronną. Jej zadaniem jest obserwowanie przebiegu przeszukania i potwierdzenie, że odbyło się ono zgodnie z prawem.
Osoba przybrana:
- jest obecna przez cały czas trwania czynności,
- może obserwować sposób przeszukiwania pomieszczeń,
- podpisuje protokół po zakończeniu czynności.
Nie ma natomiast prawa:
- ingerować w działania funkcjonariuszy,
- wydawać poleceń,
- przeszukiwać pomieszczeń.
Jej rola ma charakter kontrolny i dokumentacyjny. W razie sporu co do przebiegu czynności, osoba przybrana może zostać wezwana jako świadek w dalszym postępowaniu.
Kto nie może być osobą przybraną?
Nie każda osoba może pełnić tę funkcję. Wykluczone są osoby:
- bezpośrednio zainteresowane wynikiem sprawy,
- powiązane z podejrzanym w sposób budzący wątpliwości co do bezstronności,
- funkcjonariusze uczestniczący w czynności.
Chodzi o to, aby zapewnić maksymalną neutralność. W praktyce funkcjonariusze starają się wybrać osobę, która nie jest stroną konfliktu ani bliskim członkiem rodziny osoby, u której odbywa się przeszukanie.
Czy można odmówić bycia osobą przybraną?
Przepisy nie przewidują bezwzględnego obowiązku przyjęcia tej roli przez osobę postronną, jednak w praktyce odmowa może być utrudniona, zwłaszcza jeśli dana osoba znajduje się na miejscu czynności.
Warto wiedzieć, że osoba przybrana nie ponosi odpowiedzialności za wynik przeszukania. Jej zadaniem jest jedynie obserwacja i potwierdzenie przebiegu czynności.
Jakie znaczenie ma podpis osoby przybranej?
Podpis pod protokołem oznacza, że osoba przybrana potwierdza fakt przeprowadzenia czynności w określonym czasie i miejscu. Jeżeli ma zastrzeżenia co do jej przebiegu, może zażądać ich wpisania do protokołu przed podpisaniem dokumentu.
To bardzo ważne uprawnienie. Jeśli osoba przybrana zauważy nieprawidłowości – np. brak obecności wymaganych osób lub niezgodność zapisów z rzeczywistym przebiegiem czynności – powinna zgłosić to przed podpisaniem protokołu.
Dlaczego instytucja osoby przybranej jest ważna?
Obecność osoby przybranej wzmacnia transparentność działań organów ścigania. Daje dodatkowe zabezpieczenie zarówno osobie, u której przeprowadzana jest czynność, jak i samym funkcjonariuszom.
W sytuacjach spornych jej zeznania mogą mieć znaczenie dowodowe. Dzięki temu instytucja ta pełni funkcję ochronną i zwiększa zaufanie do prawidłowości przeprowadzanych czynności.
Odpowiadając więc na pytanie: co to jest osoba przybrana? To pełnoletnia, bezstronna osoba dopuszczona do udziału w określonych czynnościach procesowych – głównie przeszukaniu – w celu zapewnienia ich zgodności z prawem i rzetelnego udokumentowania przebiegu. Jej rola nie jest decyzyjna, ale ma istotne znaczenie gwarancyjne w postępowaniu karnym.
Źródło: www.offon.pl
